توبه ، ارکان و شرایط آن

هفدهمین حدیث از چهل حدیث امام خمینی (ره) درباره توبه، ارکان و شرایط توبه و توبه نصوح می‌باشد که با روایتی از امام صادق علیه السلام آغاز می‌گردد:

معاویة بن وهب گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که فرمودند: ” وقتی که بنده ای توبه خالص کند، خداوند دوستدار او شود، پس در دنیا و آخرت بر او بپوشاند. از حضرت سوال کردم: چگونه خداوند بر او بپوشاند؟ حضرت فرمودند: (خدا) دو فرشته ای که گناهان او را نوشته اند به فراموشی اندازد و به سوی اعضای او وحی کند که گناهان او را بپوشانید و به سوی بقعه‌های زمین وحی فرستد که گناهانی را که بر شما انجام می‌داد، بپوشانید پس [ در این حال توبه] خداوند را ملاقات کند و زمانی که او را ملاقات می‌نماید چیزی که علیه او به ارتکاب گناه شهادت بدهد، وجود ندارد.”

حقیقت توبه

توبه بازگشت از طبیعت به سوی روحانیت نفس می‌باشد، پس از آن که نفس به دلیل انجام دادن گناه به تاریکی طبیعت پوشیده شده باشد. نفس درابتدا از هر گونه نقش و ویژگی ( کمالات روحانی و ضد این کمالات) پاک است ؛ اما امکان رسیدن به هر مقام و مرتبه ای در او وجود دارد ؛ همان طور که می‌تواند سقوط کند، والبته فطرت نفس آغشته به نور الهی است. پس هرگاه گناهی انجام بدهد کدورت و تاریکی ای درآن به وجود می‌آید، تا این که به دلیل انجام دادن مکرر گناه، نور فطرت خاموش می‌گردد و شخص به بدبختی همیشگی می‌رسد. حال اگر شخص از گناه برگردد و توبه کند، نفس او از تاریکی بیرون می‌رود، چنان که در حدیث آمده است:” بازگشت کننده از گناه، همانند کسی است که گناهی انجام نداده است.”

دانستن این نکته ضروری است که توفیق توبه با حفظ شرایط آن مشکل است و کمتر کسی به این توفیق دست  می‌یابد، زیرا ارتکاب گناه انسان را غافل می‌کند و چه بسا به مرور زمان- به دلیل ارتکاب مکرر گناه – انسان کلاً از توبه رویگردان شود و نسبت به توبه، امروز و فردا کند. گمان نکن که پس از محکم شدن ریشه گناه، انسان موفق به توبه می‌شود. پس تا روزگار جوانی باقی است، بار گناه کمتر ، و امکان توبه و بازگشت بیشتر است، به فرض این که شخص قصد توبه در پیری داشته باشد- جدای از این که این امکان کمتر وجود دارد، چه تضمینی است که شخص به سن و سال پیری برسد؟

اگرچه درحدیث آمده است که خداوند براین امت تفضل کرده است و توبه آنها را تا زمان مشاهده آثار مرگ می‌پذیرد؛ اما چه بسا در این حال انسان موفق به توبه وبازگشت نگردد، اجل مهلت ندهد و انسان با کوله بار گناه از این عالم منتقل گردد.

همچنین باید دانست که شخص توبه کننده، پس از توبه به آن صفای باطنی و روحانی می‌رسد، همان طور که اگر کاغذی را سیاه کنند و سپس پاک نمایند، به جلا وسفیدی اول نمی‌رسد . پس باید از نافرمانی و گناه دوری کرد، والا اصلاح نفس، پس از گناه مشکل است و نمی‌توان به صفای قبلی دست یافت.

ارکان توبه

توبه ارکانی دارد که هر گاه این ارکان تحقق یابد، توبه صحیح و درستی انجام می‌گیرد.اولین رکن و پایه توبه، پشیمانی از گذشته و عملکرد قبلی است. دیگر از ارکان توبه، تصمیم بر عدم بازگشت به حالت گناه و ارتکاب نافرمانی پروردگار می‌باشد، و این دو حالت، از پایه‌های اساسی توبه است و عمده راه رسیدن به این دو حالت ، باور به این مطلب است که گناهان انسان، در عالم برزخ و قیامت به موجوداتی تبدیل می‌گردند که از روی شعور و آگاهی انسان را آزار می‌رسانند.

هر گاه این دو رکن توبه به دست آمد، کار توبه کننده آسان می‌گردد.

پس انسان باید بکوشد که حالت پشیمانی از گناه را در خود تقویت کند واین مهم با اندیشیدن درپیامدهای گناه به دست می‌آید.

شرایط توبه

در این زمینه به روایتی ازمولای پرهیزکاران حضرت علی علیه السلام می‌پردازیم:گوینده ای در محضر امام گفت:” استغفرالله ” حضرت به او فرمود: آیا می‌دانی استغفار به چه معناست؟ استغفار بالاترین مراتب است و آن اسمی‌است که شش معنا دارد:

۱- پشیمانی از گذشته

۲- تصمیم همیشگی مبنی بر عدم بازگشت به سوی آن

۳- ادا کردن حق

۴- روی آوردن به سوی گوشتی که به واسطه ارتکاب عمل حرام بر تو روییده است . پس با اندوه آن را آب کنی، به گونه ای که پوست بر استخوان بچسبد و بین آنها گوشت تازه بروید.

۵- روی آوردن به سوی هر واجبی که آن را ضایع ساخته ای، تا حق آن را ادا نمایی.

۶- جسم را درد طاعت بچشانی- با فرمانبرداری و اطاعت، سختی را بر خود تحمل کنی- همان طور که شیرینی ارتکاب گناه را به آن چشاندی.

حدیث فوق دو شرط مهم توبه را یادآور می‌شود، که یکی رد حقوق مخلوق و دیگری رد حقوق پروردگار است . و البته اگر ادای آنها برای شخص ممکن نیست، نسبت به آن اندازه که در توانش هست، باید اقدام نماید.

در خصوص از بین بردن گوشتی که با ارتکاب گناه بر بدنش روییده است، شخص می‌تواند با گرفتن روزه‌های واجب که بر عهده دارد و یا روزه مستحب به این هدف برسد.

ازاموری که برشخص توبه کننده لازم است، این که به خداوند پرده پوش پناه برد و کسب حالت آمرزش را از خداوند طلب نماید.

توبه نصوح

در تفسیر توبه نصوح میان صاحب نظران اختلاف است.محدث خبیر مجلسی رحمة الله به نقل از شیخ بهایی توبه نصوح را توبه ای می‌داند که شخص توبه کننده ، دیگران را به توبه و کسب آثار آن نصیحت کند.

محقق طوسی توبه نصوح را توبه ای می‌داند که خالص برای خدا باشد، نه توبه از ترس عذاب قیامت .

برخی توبه نصوح را توبه ای می‌دانند که از ریشه لغوی آن مشتق شده باشد. نصوح ازنصاحة گرفته شده واین به معنای خیاطت ( خیاطی) است ، زیرا توبه  آنچه را به خاطر ارتکاب گناه از دین پاره شده باشد، می‌دوزد.

برخی هم گفته اند توبه نصوح توبه ای است که شخص خود را نصیحت می‌کند که توبه را به نحو کامل انجام دهد.

بارالها! توفیق توبه کردن را به ما عنایت فرما و ما را از مخلصین درگاهت قرار ده .

منبع: http://www.tebyan.net