سند دعای ندبه
سند دعای ندبه
روش عرف و عقلا در مسائل تاریخی، قبول هر خبری است که در کتب تاریخی معتبر یا مشهور نقل شده باشد. ولی علمای اسلام در قبول اخبار و روایاتی که مربوط به احکام شرع و معارف دینی است به این مقدار اکتفا نمی کنند، بلکه در صدد بحث و تحقیق برآمده و در سند احادیث و عدالت و وثاقت راویان حدیث بررسی کامل می کنند، و مادامی که اطمینان کامل و وثوق به احادیث پیدا نکنند به آن عمل نمی نمایند.
این دقت و تحقیق به جهت حصول اطمینان به صدور حدیث از معصوم در مورد تکالیف الزامی، اعم از وجوب و حرمت دو چندان می شود، ولی در مورد مستحبات احتیاج مبرم به این گونه بررسی نیست. مورد ادعیه از این قسم است؛ زیرا به جهت استحباب قرائت آن احتیاج مبرمی به بررسی سندی ندارد، بلکه قرائت آن به رجا و امید مطلوبیت کافی است، و می توان از قوت متن و الفاظ و مضامین دعا پی به اعتبار آن برد؛ زیرا این مضامین در آیات و روایات معتبر نیز وارد شده است. خصوصاً آن که مطابق اخبار «من بلغ» که دلالت بر تسامح در ادله ی سنن و مستحبات دارد، احتیاج چندانی به بررسی سند ادعیه مستحبّه نیست.
راه تشخیص روایت صحیح از غیر صحیح:
از آنجا که برخی از کذّابین از زمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم درصدد جعل و وضع حدیث و نسبت آن به پیامبر و اهل بیت علیهم السلام بوده اند، لذا جا دارد که میزانی را برای تمییز بین حدیث صحیح به دست دهیم. در این باره به چند میزان می توان اشاره نمود:
۱- موافقت با قرآن:
امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل کرده که فرمود: «انّ علی کل حقّ حقیقه و علی کلّ صواب نوراً، فما وافق کتاب الله فخذوه و ما خالف کتاب الله فدعوه»(۱) «همانا بر هر حقی حقیقتی و بر هر صوابی نوری است، پس آنچه موافق کتاب خداست اخذ کرده و آنچه مخالف کتاب خداست رها کنید.»
۲- موافقت با سایر کلمات معصومین علیهم السلام
حسن بن جهم می گوید: به امام رضا علیه السلام عرض کردم: از جانب شما احادیث مختلف به ما می رسد؟ حضرت فرمود: «ما جاءک عنا فقس علی کتاب الله عزّوجلّ و أحادیثنا، فان کان یشبههما فهو منّا، و ان لم یکن یشبههما فلیس منّا»(۲) «آنچه از جانب ما به شما رسید بر کتاب خداوند عزوجل و احادیث ما مقایسه کنید، اگر شبیه آن دو است از ما می باشد، و گرنه از ما نیست.»
۳- موافقت با عقل و عدم مخالفت با حکم آن:
در حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نقل است که فرمود: «هرگاه از من حدیثی به شما رسید آن را بر کتاب خدا و حجت عقولتان عرضه بدارید؛ اگر موافق این دو بود قبول کرده و گرنه آن را بر دیوار زنید.»(۳)
نظر بزرگان درباره ی دعای ندبه:
شیخ مرتضی انصاری رحمه الله در کتاب «المکاسب» در بخش خیارات در ذیل حدیث «المؤمنون عند شروطهم» می گوید: بعید نیست که بگوییم عنوان «شرط» بر التزامات ابتدایی صادق نیست، بلکه متبادر عرفی از «شرط» همان التزامات تابع عقد است، همان گونه که از موارد استعمال این کلمه در مثل قول امام در دعای ندبه استفاده می شود، آنجا که در ابتدای دعا فرمود: «بعد أن شرطت علیهم الزهد فی درجات هذه الدنیا الدنیّه».(۴)
شیخ انصاری رحمه الله گویا این دعا را امر مفروض عنه از حیث صحت گرفته و لذا به آن در مجال احکام شرعیه استدلال کرده است.
محشّین مکاسب شیخ بر او در این نکته هیچ اعتراضی نکرده و سند آن را نیز مورد مناقشه قرار نداده اند.
شیخ عبدالله مامقانی در حاشیه خود بر مکاسب می گوید: «وجه دلالت این جمله بر مقصود این است که: امام به این بر می گردد که خداوند عزّوجلّ به بندگان خود فرمود: هر کس در این دنیا زهد پیشه کند من به او نعمت مقیم عطا خواهم کرد…»(۵)
ایروانی می گوید: «اما اطلاق شرط در دعای ندبه به اعتبار این است که در ضمن التزام جزیل ما عنده … آمده است…»(۶)
ناقلان دعای ندبه:
دعای ندبه را عده ای از علما و محدثین نقل کرده اند از آن جمله:
۱- شیخ مشهدی در «المزار» از محند بن ابی قره و او از کتاب ابی جعفر محمد بن الحسین بن سفیان بزوفری نقل کرده و آن را به امام زمان علیه السلام نسبت داده است.(۷)
۲- سید بن طاووس در «مصباح الزائر» و «اقبال الاعمال» از بعض اصحاب ما از محمد بن علی بن ابی قرّه به نقل از کتاب محمد بن حسین بن سفیان بزوفری نقل کرده و آن را به امام زمان علیه السلام نسبت داده است.(۸)
۳- علامه مجلسی رحمه الله در کتاب «زالد المعاد» می گوید: «و اما دعای ندبه که مشتمل بر عقاید حقّه و تأسّف بر غیبت قائم علیه السلام است، به سند معتبر از امام جعفر صادق علیه السلام نقل شده است…»(۹)
۴- قبل از این بزرگان، این دعا را شیخ جلیل ثقه ابوالفرج محمد بن علی بن یعقوب بن اسحاق بن ابی قره قنانی که معاصر شیخ نجاشی و از اعلام قرن پنجم بوده، نقل کرده است. کسی که شیخ محمد بن مشهدی در کتاب «المزار» از او زیاد نقل می کند.
۵- و نیز شیخ جلیل ثقه ابوجعفر محمد بن حسین بن سفیان بزوفری در کتاب «الدعاء» نقل کرده است. او که از مشایخ شیخ مفید رحمه الله به حساب می آید مورد تأیید خاص او را قرار گرفته است. حاجی نوری در «خاتمه المستدرک» او را از مشایخ شیخ مفید برشمرده و به وثاقت و جلالت قدر او شهادت داده است.
مرحوم آیت الله بروجردی می فرمود: «یکی از راههای شناخت رجال، شناخت شخصیت شاگردان آنان است. و هرگاه مشاهده شد که اشخاصی همچون شیخ مفید رحمه الله از شخص معینی زیاد روایت نقل می کند و هرگز مذمتّی در حق او ندارد این به نوبه خود نشانه این است که آن شخص مورد وثوق و اطمینان است.»
راوی دعای ندبه:
کسی ادعا نکرده که بزوفری این دعا را بدون واسطه از امام نقل کرده است. و آیا لازم است هر کسی که روایتی را از امام نقل می کند معاصر با امام باشد؟
ما اطمینان داریم که این دعا یا با سند در کتاب بزوفری روایت شده ولی دیگران که از آن کتاب نقل کرده اند از باب مسامحه آن سند را حذف کرده اند، و یا این که بزوفری از آنجا که دعا را معروف و مشهور دیده احتیاجی به ذکر سند ندیده است؛ زیرا همان گونه که در این زمان معروف و مشهور است، در عصرهای گذشته نیز چنین بوده است. خصوصاً آن که متن آن با آیات قرآن و روایات دیگر سازگاری تمام دارد.
«محمد بن مشهدی» راوی با واسطه ی دعای ندبه:
از کلمات آیت الله خویی رحمه الله به نقل از شیخ حرّ عاملی به دست می آید که مراد از محمد بن مشهدی، محمد بن علی بن جعفر است.(۱۰)
ولی مرحوم حاجی نوری در «خاتمه ی مستدرک» در این باره می گوید: «مراد از محمد بن مشهدی، محمد بن جعفر بن علی بن جعفر مشهدی است که از وی به عنوان «حائری» نیز یاد شده است. ایشان یکی از راویان ابی الفضل شاذان بن جبرئیل قمی است. او همچنین با دو واسطه از شیخ مفید روایت نقل می کند.» (۱۱)
به هر حال او هر که باشد شخصی قابل اعتماد و مورد وثوق و جلیل القدر است که توصیف و مدح وی در کتب رجال آمده است.
«محمد بن علی بن ابی قرّه» راوی دیگر دعای ندبه:
او از جمله راویان صاحب کتاب و مورد اعتماد است. نجاشی درباره ی وی می گوید: «… او ثقه بوده و روایات فراوانی شنیده و کتابهای بسیاری تألیف کرده است. وی کسی بود که کتابها را ورق به ورق برای اصحاب امامیه می خواند و همواره در مجالس با ما بود».(۱۲)
از آنجا که نجاشی اجازه ی نقل کتابهای ابن ابی قره را از وی داشته است لذا می توان او را از مشایخ اجازه ی مرحوم نجاشی دانست.
از آنجا که محمد بن جعفر مشهدی معاصر محمد بن ابی قره نبوده است لذا می توان آن را این گونه توجیه کرد:
۱- شیخ مشهدی معمّر بوده و لذا محمد بن ابی قره را درک کرده است.
۲- اگر چه خبر ارسال دارد ولی ابن مشهدی به نقلش از محمد بن ابی قره یقین داشته است.
۳- ابن مشهدی دعا را از کتاب مزار ابن ابی قره نقل کرده است، زیرا مطابق نقل صاحب ریاض ابن ابی قره کتابی به نام «مزار» داشته است.
توثیق ابن مشهدی:
او از شاگردان احمد بن ادریس به شمار آمده و از او روایات نقل کرده است. و از آنجا که شیخ مفید از او روایت نقل کرده می توان او را از مشایخ شیخ مفید دانست.
درباره ی وثاقت وی باید گفت: هرچند پیرامون بزوفری در کتاب رجال توثیق خاصی وارد نشده است، ولی از آنجا که از مشایخ روایی شیخ مفید بوده و در موارد زیادی برای وی رضا و رحمت خداوند را طلب کرده است، می توان بدون تردید گفت: قواعد توثیق عام، شامل حال وی می گردد.
پی نوشت :
۱- کافی، ج۱، ص۶۹، ح ۱٫
۲- وسائل الشیعه، ج۲۷، ص۱۲۱، ح ۳۳۳۷۳٫
۳- شرح اصول کافی، ج۲، ص۳۴۳، ح۱؛ تفسیر ابوالفتوح رازی، ج۳، ص۳۹۲٫
۴- المکاسب، ج۵، ص۲۱٫
۵- حاشیه مامقانی بر مکاسب، قسم خیارات، ص ۱۲٫
۶- حاشیه ایروانی بر مکاسب، ج۲، ص۵٫
۷- المزار، ص ۵۷۳، دعای ۱۰۷٫
۸- مصباح الزائر، ص۴۴۶؛ اقبال الاعمال، ص ۲۹۵-۲۹۹٫
۹- زاد المعاد، ص۴۸۸٫
۱۰- معجم رجال الحدیث، ج۱۷، ص۲۵۹٫
۱۱- مستدرک الوسائل، ج۳، ص۳۶۸٫
۱۲- رجال نجاشی، ص۲۸۳٫
منبع: کتاب بررسی دعای ندبه
منبع: http://rasekhoon.net/article/show-29611.aspx
