عباد الرحمن چه کسانی هستند؟
عباد الرحمن کیانند؟
تواضع یکی از خصلتهای نیکوست که در آیات و روایات مورد تأکید و ستایش قرار گرفته است. علاوه بر آیاتی که به طور مستقیم در مورد تواضع وارد شده است، تمامیآیاتی که مؤمنین را از تکبر منع کرده اند و متکبران را مورد نکوهش قرار داده اند نیز در واقع به این صفت توصیه میکنند.
انسانی وارسته بود که با کوهی از معرفت، چنان فروتن زندگی کرد که نمیتوان لقبی جز بنده صالح و شایسته به وی داد. چه بلند است مقام میرزا که با وجود علم و کمالات بی شمار، هرگز اجازه نمیداد کسی دست او را ببوسد. هیچ گاه سخنان خود را در منزل به صورت امر و نهی بیان نمیکرد و با وجود کهولت سن، گاه در کنار حوض آب لباسهای خود را میشست یا حیاط را جارو میکرد. هم ردیف شاگردانش بر زمین مینشست و هیچ گاه برای خود جای خاصی را در نظر نمیگرفت. او با فروتنی تمام بر روی دو زانو مینشست و بدون اینکه به جایی تکیه کند، با تبسّم آمیخته با ادب و احترام درس میداد. همین احترام به شاگردان و حفظ شخصیت آنها، موجب رونق درسش میشد. هنگامیکه یکی از شاگردان پرسشی بی جا میکرد و موجب خنده دیگران میشد، برای اینکه او را از شرمندگی درآورد، سخن وی را به وجهی پسندیده تعبیر میکرد و آن گاه پاسخی شایسته بیان میفرمود. این چنین بود که حوزه درس مرحوم میرزا جواد آقا تهرانی، حلقه انس و محبت گشته بود.
تواضع یکی از خصلتهای نیکوست که در آیات و روایات مورد تأکید و ستایش قرار گرفته است. علاوه بر آیاتی که به طور مستقیم در مورد تواضع وارد شده است، تمامیآیاتی که مؤمنین را از تکبر منع کرده اند و متکبران را مورد نکوهش قرار داده اند نیز در واقع به این صفت توصیه میکنند.
تواضع یکی از صفات بندگان شایسته خداست: « وَ عِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِینَ یَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَ إِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا ؛ بندگان واقعى خداى رحمان کسانى اند که روى زمین با خشوع گام برمى دارند(در معاشرت با مردم فروتنى مى کنند و در برابر خدا خاضعند) و هنگامى که نادانان با سخنى جاهلانه آنان را خطاب مى کنند، در پاسخ، سخنى مسالمت آمیز بر زبان مى آورند».(۱)
مؤمنین، هم نسبت به خداى تعالى تواضع و تذلّل دارند و هم نسبت به مردم چنین اند؛ چون تواضع آنان مصنوعى نیست و به واقع در اعماق دل، افتادگى و تواضع دارند ، ناگزیر نه نسبت به خدا استکبار مى ورزند و نه در زندگى مى خواهند که بر دیگران استعلا کنند و بدون حق، دیگران را پایین تر از خود بدانند و هرگز براى به دست آوردن عزت موهومى که در دشمنان خدا مى بینند، در برابر آنان خضوع و اظهار ذلت نمى کنند.
مرحوم نراقى در «معراج السعادة» در تعریف تواضع مى گوید: «تواضع عبارت است از شکست نفسى که نگذارد آدمى خود را بالاتر از دیگرى ببیند و لازمه آن کردار و گفتار چندى است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان مى کند»
قومیکه خدا را یاری میکنند!
قرآن تواضع و نرم خویی با مؤمنان را از نشانههای قومیذکر کرده است که یاری کننده دین خدا هستند و خدا را دوست دارند و خدا نیز آنها را دوست دارد: « یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ مَن یَرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یَأْتِی اللّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْکَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَ لاَ یَخَافُونَ لَوْمَةَ لآئِمٍ ذَلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَن یَشَاء و َاللّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ ؛ اى کسانى که ایمان آورده اید، هر کس از شما از دین خود برگردد و به کفر گراید بداند که دین خدا بى یاور نمى ماند، زیرا دیرى نمى گذرد که خداوند مردمى را مى آورَد که آنان را دوست مى دارد و آنان نیز او را دوست مى دارند؛ در برابر مؤمنان فروتن اند و به آنان مهر میورزند ولى بر کافران سرافرازند؛ در راه خدا پیکار مى کنند و در کارهایشان از سرزنش هیچ سرزنش کننده اى بیم ندارند. این فضل خداست که به هر کس بخواهد عطا مى کند و خدا بخششى گسترده و فضلى بى پایان دارد و به کسانى که درخور بخشش اند داناست».(۲)
«اذلّه» از «ذل»، به معناى نرمى است، نه از «ذل» به معناى خوارى و از ابن عباس نقل میکند که اینها مردمى هستند که براى اهل ایمان مانند پسر نسبت به پدر و بنده نسبت به مولى و براى اهل کفر، مانند درندگان نسبت به شکار خود هستند.(۳)
مرحوم نراقى در «معراج السعادة» در تعریف تواضع مى گوید: «تواضع عبارت است از شکست نفسى که نگذارد آدمى خود را بالاتر از دیگرى ببیند و لازمه آن کردار و گفتار چندى است که دلالت بر تعظیم دیگران و اکرام ایشان مى کند».
تعبیر به «فروتنى» در فارسى دقیقاً همین معنا را مى رساند و این مسئله از خلال گفتار و رفتار انسانها نمایان مى شود. به دلیل آن که در حدیث منقول از امام صادق علیه السلام که به حدیث جنود عقل و جهل معروف است، تواضع در مقابل کبر قرار داده شده است، نه در مقابل تکبر؛ باید آن را از صفات نفسانی دانست، چنانکه کبر نیز از صفات نفسانی است و تکبر اظهار کردن این صفت در اعمال و حرکات و گفتارهاست.(۴)
به نام تواضع خود را خار نکنید !
اسلام اجازه نمى دهد کسى به نام تواضع، خود را تحقیر کند و در نظرها سبک و موهون سازد و کرامت انسانى خویش را پایمال کند.
در حدیثی از امام صادق علیه السلام آمده است: « إِنَّ اللّه فَوَّضَ إِلَى المُؤمِنِ اُمورَهُ کُلَّها وَلَم یُفَوِّض إِلَیهِ أَن یَکونَ ذَلیلاً أَما تَسمَعُ اللّه تَعالى یَقولُ: (وَ لِلّهِ العِزَّةُ وَلِرَسولِهِ وَلِلمُؤمِنینَ)؟ فَالمُؤمِنُ یَکونُ عَزیزا وَلا یَکونُ ذَلیلاً قالَ: إِنَّ المُؤمِنَ أَعَزُّ مِنَ الجَبَلِ لأَِنَّ الجَبَلَ یُستَقَلُّ مِنهُ بِالمَعاوِلِ وَالمُؤمِنُ لایُستَقَلُّ مِن دینِهِ بِشَىْءٍ ؛ خداوند اختیار همه کارها را به مؤمن داده اما این اختیار را به او نداده است که ذلیل باشد. مگر نشنیده اى که خداى تعالى مى فرماید: عزت از آن خدا و رسولش و مؤمنین است؟ پس، مؤمن عزیز است و ذلیل نیست . [در ادامه] فرمودند: مؤمن از کوه محکم تر است، زیرا از کوه با ضربات تیشه کم مى شود اما با هیچ وسیله اى از دین مؤمن نمى توان کاست».(۵)
عزت نفس خود را حفظ کنید
با توجه به تعالیم اسلامی، انسان باید در تمامیحالات عزت نفس خود را حفظ کند. عزت نفس به این معناست که انسان ارزش ذاتی خود را بشناسد و آن را با انجام کارهای پست و زشت و تحقیر کردن از بین نبرد. این معنا در برخی از آیات و روایات مورد توجه قرار گرفته است.
امام علی علیه السلام در وصیت به امام حسن علیه السلام فرموده است: « کرِم نَفسَکَ مَن کُلِ دَنیَه وَ اِن ساقَتکَ اِلَی الرَغائبِ فَإِنَکَ لَن تَعتاضَ بِما تَبذُلُ مَن نَفسِکَ عَوِضاً؛ خود را از تن دادن به هر کار پستی گرامیدار اگر چه آن کار تو را به خواستههایت برساند؛ زیرا در برابر آنچه از شخصیت خود از دست میدهی عوضی دریافت نمیداری».(۶)
درحدیث نبوی آمده است: «اُطْلُبوُا الْحَوائِجَ بِعِزَّة الاَْنْفُسِ ؛ اگر حاجتی به دیگران دارید از آنها بخواهید، ولی با عزت نفس بخواهید ».(۷)این حدیث بیان میکند که برای حاجتی که دارید، خودتان را نزد دیگران پست و ذلیل نکنید ، عزتتان را حفظ کنید. اگر حاجت و نیازی دارید آن را طرح کنید، نیاز خودتان را با قیمت از دست رفتن عزتتان رفع نکنید.
مهم این است که در عین تواضع، شخصیت اجتماعى انسان ضایع نشود و خوار و ذلیل و بى مقدار نگردد. اگر تواضع به صورت صحیح انجام شود، نه تنها چنین اثرى نخواهد داشت؛ بلکه به عکس ارزش او در جامعه بالاتر مى رود. به همین دلیل در روایات اسلامى از امام على علیه السلام آمده است: « بِالتَّوَاضُعِ تَکُونُ الرَّفْعَةُ؛ تواضع انسان را بالا مى برد».(۸) حقیقت این است که تعریف تواضع از نشانههاى آن جدا نیست؛ زیرا یکى از بهترین راههاى تعریف یک موضوع، ذکر نشانههاى گوناگون آن است.
پی نوشتها :
۱٫فرقان:۶۳
۲٫مائده:۵۴
۳٫ ترجمه مجمع البیان، ج۷، ص۷۸
۴٫ معراج السعادة، ص ۳۰۰
۵٫ التهذیب، ج۶، ص۱۷۹
۶٫نهج البلاغه، نامه ۳۱
۷٫کنزالعمال، ج۶، ص ۵۱۸
۸٫ غرر الحکم، ج ۷، ص ۴۰۵
تبیان
منبع: http://www.noorportal.net/951/1340/1341/46632.aspx
